خاتم کاری

یکی از هنرهای اصیل و صنایع دستی ایرانی، خاتم کاری است که ریشه ای کهن دارد. البته هنوز مخترع یا مبتکر ساخت محصولات خاتم کاری شده مشخص نیست ولی روایات مختلفی وجود دارد. عده ای مبدا پیدایش آن را شیراز می دانند و علت این مساله نیز بدلیل وجود محصولات اصیل و متنوع خاتم کاری در این شهر است. در این بخش قصد داریم بیشتر با این هنر ارزنده و ایرانی آشنا شویم. پس با ما همراه باشید.

تاریخچه خاتم کاری

همانطور که در بالا نیز گفته شد، تاریخچه دقیقی از هنر خاتم کاری در دسترس نیست اما عده ای خاستگاه آن را شیراز می دانند. یکی از دلایل مهم آن هم منبر مسجد عتیق شیراز است که با قدمتی بیش از 1000 سال، دارای نقش و نگار های خاتم می باشد. برخی دیگر از استادان خاتم کاری این عقیده را دارند که برای اولین بار، خاتم کاری توسط ابراهیم پیامبر بوجود آمده است. البته در دوران صفویان، این هنر به اصفهان منتقل و به عنوان پیشه، مورد استفاده و تولید انبوده قرار گرفت. صنعتگران مصری نیز در مسافرت های خود به ایران، این هنر را مشاهده کرده و با اقتباس از آن، قطعات و لوح هایی را ساختند.

نمونه های تاریخی دیگری از خاتم کاری موجود می باشد که در زیر به تعدادی از آنها اشاره خواهیم کرد:

  • منبر خاتم کاری شده مسجد عتیق شیراز با بیش از هزاران سال قدمت.
  • سقف ایوان مسجد عتیق که مربوط به قرن هشتم خورشیدی است.
  • درهای خاتم کاری شده قصر رویای تیمور گرکانی با نام دلگشا که در سمرقند وجود دارد و مربوط به سال 807 خورشیدی است.
  • درهای چوب، گردو و روکش استخوان که توسط هنرمندی بنام حبیب الله  در سال 999 خورشیدی ساخته شده اند.
  • درهای مزین به اشکال هندسی گل و بته از شهر بخارا که در موزه ویکتوریا آلبرت قرار گرفته است.
  • درب های تالار آینه کاخ گلستان
  • درب های خاتم کاری شده در موزه دوران اسلامی که توسط خاتم کاران شیرازی درست شده است.

البته نباید از این نکته نیز غافل شد که اوج پیشرفت و تکامل هنر خاتم کاری، در دوران صفویه بوده و در این دوران، هنرمندان از شیراز و سایر شهرها، به اصفهان دعوت می شدند که آنها علاوه بر تولید محصولات خاتم کاری، منبت کاری، کاشی کاری و گره چینی، ساختمان و عمارت های حکومتی را ساخته و تزئین می کردند. کمی بعد و در دوران قاجار، توجه به هنر و مخصوصاً این نوع هنر، کاهش یافت و هنرمندان خاتم کار در شرایط بد و سختی زندگی خود را می گذراندند.

در سال 1307 و در دوران حکومت پهلوی، مدرسه هنری صنایع دستی به کوشش کمال الملک بنا نهاده شد که همین امر موجب رونق بیشتر بخش صنایع دستی و البته هنر خاتم کاری نیز شد. دو تن از اساتید برجسته هنر خاتم کاری استاد عبدالخالق گلریز خاتمی و استاد عبدالعلی گلریز خاتمی بودند که در دوران پهلوی  سرپرستی 72 نفر از هنرمندان شیراز را بعهده داشته و آثاری چون تالار خاتم مجلس شورای اسلامی با 400 مترمربع و اتاقی 7*7 متری خاتم کاری شده با تمام وسایل آن، ظرف مدت 4 سال را ایجاد کردند.

آشنایی با هنر خاتم کاری

خاتم کاری را می توان هنری دانست که خاتم کار یا صنعتگر، با استفاده از ذوق و سلیقه شخصی خود و آشنایی با علم هندسه و نقش و نگارهای اصیل، استفاده از چوب، استخوان و فلز، لایه یا محصولات زیبایی را خلق می کند که این لایه ها بعنوان پوشش، زینت بخش محصولات مختلف می شود. به لطف هنر ایرانیان، خاتم کاری در شهرها و کشورهای مختلفی تولید می شود اما همیشه مبدا هنر، بهترین و زیباترین ها را تولید می کند از این رو، خاتم کاری شیراز، دارای شهرتی جهانی است.

خاتم چیست؟

خاتم، ترکیبی است از چند ضلعی های مختلف (پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی) که با استفاده از رنگ و پوشش های مختلف، ساخته می شوند. این هنر نیاز به دقت و حوصله بسیار زیادی دارد. خاتم ساز یا خاتم کار نیز به فردی گفته می شود که تکه های استخوانی را بگونه ای درون چوب ها بصورت نقش و نگار در آورد.

قدیمی ترین آثار هنری خاتم کاری شده که باقی مانده اند عبارتند از:

1- صندوق های مرقد موسی کاظم و محمد تقی در دوران صفویان.

2- صندوق مرقد حسن عسکری مربوط به همان دوران

3- صندوق مرقد نرگس خاتون

4- درب ورودی مدرسه چهارباغ

مواد اولیه در ساخت خاتم

چوب هایی مانند آبنوس، فوفل، گردو، بقم، عناب، نارنج، کبوده و کهکم

انواع استخوان های طبیعی مانند استخوان و عاج فیل، استخوان شتر و استخوان اسب

سیم های فلزی از جنس آلومینیوم، برنج و نقره

محصولاتی چون صدف، نخ پرک، سریشم و لاک

وسایل مصرفی برای تولید خاتم

ابزارهای مصرفی عمومی مانند چکس، اره، دریل، مته، قیچی، ورقه بر و ...

ابزارهای اصلی مانند سوهان، رنده، پرس، خط کش قفل، مقار، تنگ و چسب مخصوص

مراحل تولید محصولات خاتم کاری

در مرحله اول، چوب و استخوان های مختلفی را در رنگ های گوناگون با طول 30 سانتیمتر و ضخامت 1 الی 2/5 میلیمتر، آماده و برش می دهند. سپس از این چوب و استخوان ها، مثلث های کوچکی را تهیه می کنند و با استفاده از سوهان، آنها را به اندازه های دلخواه در می آورند. سپس با استفاده از مفتول های سیمی، مثلث های چوبی آماده شده استخوانی و فلزی، توسط مفتول و سریشم، در کنار هم قرار گرفته و چسبانده می شوند که این ترکیب را با نخ، محکم می کنند. پس از گذشت چند ساعت، نخ ها را باز کرده و سوهان کاری روی بخش های اضافه محصول انجام می شود. در مرحله بعد، مفتول های سیمی که آنها را بصورت شش ضلعی تهیه می کنند را آماده کرده و به آنها شمسه می گویند و توسط گل پیچی، سریشم به آنها زده و بر روی جعبه ها می چسبانند که در نتیجه باعث بوجود آمدن ستاره های روی جعبه می شود. این طرح ها تکرار می شوند تا جاییکه زیر پرس و برشکاری ها، بطور کامل کار به اتمام برسد. انجام دادن تمام مراحل فوق بر روی یک محصول خاتم کاری، بیش از 400 بار می باشد.

ویژگی های یک خاتم کاری عالی و مرغوب

1- صاف و صیقلی بودن سطح کار مهم است + نباید هیچ بخشی از محصول، خالی باشد.

2- همرنگی و یکنواختی رنگ و مصالح در ساخت خاتم بسیار مهم است.

3- رنگ و شکل محصول نباید تغییر کند.

4- ترمیم و بتونه کاری ها نباید در سطح کار مشخص باشند.

5- قرینه بودن زوایا و اشکال کار بسیار مهم است.

6- روکش و رنگ کاری باید ماهرانه و بدون خط و خش باشد.

7- ریز بودن نقش و رنگ و مثلث ها، ارزش کار را بیشتر می کند.